زندگینامه نالی [گه وره پیاوانی کورد(بزرگان کرد) ]
نـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــالـــــــــــــــــی
|
شهوی یهلدایه یا دهیجووره ئهمشهو دڵم وهک حاکمی مهعزووله قوربان! دڵیش مایل به دیدهی تۆیه، بۆیه که تۆی شای کهچکولاهی دیده مهستان،
|
شب یلداست یا شبی ظلمانی امشب دلم همچون حاکمی عزل گشته است، قربان! دل نیز مایل به دیدن روی توست، به همین خاطر که ترا شاه کج کلاه ِ دیده مستان را داشته باشم |
ژیانی نالی:
نالی دامهزرێنهری قوتابخانهی شیعری بابان و گهوهرهترین شاعیری كرمانجی خوارووه.
نالی ناوی خدر (خضر)ه كوڕی ئهحمدی شاویسی ئاڵی بهگی میكایلیه لهگوندی خاك و خۆڵ ، لهدهشتی شارهزوور هاتۆته دنیاوه .
له ساڵی 1800ز له دایك بووه ، ههر لهتهمهنی منداڵی نراوهته بهر خوێندنی حوجره لهسهرتاوه ( قورئانی پیرۆز وردهكتێبی فارسی خوێندووه ، دواتر زانستهكانی تری قورئان و فهرمووده و صهرف نهحوو كهلام بهلاغهو فهلهك و فیقهـ وسیره )ی خویندووه .
تاخوێندنی ئهمانهی تهواو كردووه و دواتر ( ئیجازهی عیلمی )وهرگرتوو ، چهندهها شوێن ولای چهندهها مامۆستای باشی ئهو سهردهمهی خوێندووه .
دوای تهواو بوونی خوێندنهكهی (نالی) مهلایهكی باش و ڕۆشنبیرێكی گهورهی سهردهمی خۆی بووه بێجگه له زمانهكهی خۆی فارسی و توركی و عهرهبی به باشی زانیوه ، تهنانهت شیعریشی پێ نووسیوون .
لهژیانیدا خزمهتێكی زۆری نهتهوهكهی كردووه ، لهدوای بیست و پێنج ساڵی تهمهنی ، واته (لهدهوروبهری ساڵی 1848ز) كوردستان جێدههێلێت و دهچێته حهج ، وهئێستاش ناگهڕێتهوه بۆ كوردستان و ، دوای تهواو كردنی حهجهكهی رووی كردۆته شام له ساڵی 1850ز تا كۆتایی ساڵی 1854ز نالی لهشام بووه ، لهو ماوهیهدا میرنشینی بابان دهرووخێت و ، دهنگ و باسی رووخانهكهی پێدهگات ، ههست دهكات خۆشیهكهی سلێمانی نهما ، حهبیبهنهما ، دۆست و ئهحبابهكانی وهكو جاران نهمان ، سوپاكهی ئهحمهد پاشا تیاچوو ، سوپای رۆمی جێیانی گرتهوه، ، (سالم)یش نهك ههر هاندهری نابێت كه بگهڕێتهوه سلێمانی بهڵكوتكای لێدهكات نهشگهڕێتهوه ، وهكو له قهسیدهكهیدا دهڵێت :-
تو خوا بڵێن بهو حهزرهتی نالی دهخیلی بم
بــهو نهوعــه نهكا بهسـولهیـمانییا گوزهر
نالی نا ئومێد بووهو بهناعیلاجی رووی له ئهستهمبوول كردووهو لهوێ لهلای ئهحمهد پاشای بابان ئهبێ ... لهگهڵ پیاوه كوردهكانی تر ژیانێكی خۆش و ئهدیبانهیان لهدیوهخانی ئهحمهد پاشادا رابواردووهو ، ههموویان به مامۆستا بانگیان كردووه.
له كۆتایی ساڵی 1873ز له شاری ئهستهمبوول كۆچی دوایی كردووه ، له گۆڕستانی قهرج ئهحمدی ئهو شاره تهرمهكهیان بهخاك سپارد.
زندگینامه نالی:
خدر (تلفظ کوردی «خضر») پسر شاهویس آل بیگ مکائیلی در سال ۱۸۰۰ میلادی (به استناد به قویترین روایتها) در روستای «خاک و خول» در منطقه «شاره زوور» (شهر زور) به دنیا آمد. بنابر سیستم آموزشی آن دوران نخست قرآن و خُرده کتب فارسی را میآموزد و برای تکمیل خواندن آیینی شهر و روستاهای زیادی از کوردستان که دارای آموزشگاه بودهاند را گشته است. نقاطی که بیشتر در آنجا {برای تحصیل} مانده است عبارتند از: سنندج، سابلاغ (مهاباد کنونی)، زرد آباد قره داغ، حلبجه و سلیمانیه.
نالی با هر دو امیر بابانهای همعصر خود (سلیمان پاشا و احمد پاشا پسر سلیمان پاشا) رابطه نزدیکی داشته است
نالی در اوایل قرن نوزدهم زیسته است. در آن دوران زبان رایج ادبی عبارت بودهاند از: عربی،فارسی و ترکی، چون در آن دوران کوردستان یا جزئی از امپراطوری عثمانی بود و یا در قلمرو کشور ایران قرار داشت؛ و زبان رسمی یا ترکی بود و یا فارسی و زبان عربی نیز زبان آیینی دین اسلام بود.
از آنجا که نالی خود از علمای دینی بوده هرچند که بیشتر اشعارش را با زبان کوردی سروده است، اما از کلمات زیاد فارسی (چه پس از تغییر دادن ِ کلمه و چه بدون تغییر) در اشعارش استفاده کرده است. و به همان شکل کلمات عربی و اصطلاحات علوم اسلامی را در سطح وسیعی به کار برده است.
نالی در میان کوردها از جایگاهی چون حافظ در میان پارسی زبانان برخوردار است و اشعارش را همطراز با غزلیات حافظ میدانند.
|
عاشقی بێدڵ دهناڵێ، مهیلی گریانی ههیه فارس و کورد و عهرهب ههر سێم به دهفتهر گرتووه |
عاشق بیدل مینالد میل به گریه دارد فارس و کورد و عرب را در دفترم گرفتهام |